ang bulan nga saksi sang hibubun-ot sang kalupaan

Akda ni Zen

panumduma bala kung ano kasubo ang Bulan nga makit-an niya nga kada gab-e na lang gatararamos sang luha ang mga tawo nga matuod nga tag-iya sang duta.

‎sari-sari nga pamangkutanon kag palaligban ang gaugpa sa panumduman sang mga tawo nga ini. “nga-a mas importante ang mga naulihi salta sa lupa?”, “nga-a ginatulok sila sang malain kung ara sila sagwa?” simple lang, kay wala nahatagan sang insakto nga pagkilala kung sin-o gid sila kag kon ano ang ila mga kinamatarong.

madamo na nga gab-e ang nagpanaw kag kis-a gadalagan pa. ang Bulan yara gihapon gatambong sa mga kahoy nga gaka amat-amat buhin. indi lang ang mga tawo ang gaisip sang mga kahoy nga gakatulumba, ang Bulan amo man. ang mga bukid nga nangin saksi sang ila mga sugilanon, ginahimuslan para sa mga butang nga indi man mapuslan. kag ang mga suba nga sadto nagadala sang kabuhi, gab-e gab-e na lang gahiribi sa rason nga gakabuhinan ang ila kabuhi kay yara ang mga basura sa ila kilid, wala gahalin, wala man gabuhon, gapatay lang sang ila tubig.

ngaa kinahanglan pa nila magpakigbato para sa isa ka butang nga dugay na nga ila ginakabig nga puluy-an? samtang ang mga tawo nga may gahum nagahimo sang mga desisyon para sa ila kaugalingon nga kaayuhan, ang mga komunidad nga apektado amo pa ang ginabutangan busal ang ila bibig. ang mga nagapangayo sang hustisya ginahimo nga daw sila pa ang kontra sang hustisya mismo.kag sa kada pamangkot nga wala sang sabat, nagapabilin ang Bulan sa iya puwesto. nagatan-aw, nagapamati, kag hipuson nga gahibi sa likod sang iya maputla nga kasanag. ano ang mahimo niya kung ang iya lamang nga ikasarang amo ang maghatag kasanag sa mga tawo nga nagakabuhi sa dalum sang wala hustisya.

apang ang pinakadaku nga kasubo sang Bulan indi ang iya pagkawalay mahimo, kundi ang pagkakita nga ang mga tawo nga nagapangayo sang hustisya amo pa ang wala gina hatagan oras nga pamatian kag pahambalon. ang duta nga naghatag sang kabuhi sa madamo nga henerasyon ginabaligya nga daw pareho sang isda sa merkado.

kag bisan pa sini, nagapadayon sila sa pagpanindugan. kay ang duta indi lamang palanublion ukon palangabuhian. ini amo ang lugar kung diin naghalin ang ila mga katigulangan, diin nagatubo ang ila mga kabataan, kag diin nagapadayon ang ila pagpati.

sa masunod nga gab-e, magasaka liwat ang Bulan. makita niya liwat ang mga bukid, ang mga kahoy, kag ang mga tawo nga wala pa gihapon nag-untat sa pakigbato sang ila puluy-an kag kahilwayan. samtang nagasidlak siya sa ibabaw, basi indi na lamang kasubo ang iya mabatyagan, kundi paglaum man.

kay ang duta mahimo maagaw, ang mga kahoy mahimo mapatumba, kag ang mga tingog mahimo mapahipos. asta nga may mga tawo nga handa magtindog para sa ila mga kinamatarong, indi pa tapos ang sugilanon nga nasaksehan sang Bulan sa ibabaw sang ila puluy-an.

[English translation]

the Moon as the witness to the Earth’s lament

have you ever wondered how sorrowful the Moon must feel, watching the rightful owners of the land shed tears every single night?

countless questions and uncertainties weigh heavily on the minds of these people. “why are those who came later given greater importance than those who have long called this land their own?”, “why are they looked down upon whenever they step outside their homes?” the answer is simple, they have never been given the recognition they deserve, nor have their rights been properly acknowledged.

many nights have passed and sometimes they slip like a rush. yet the Moon remain watching how the trees disappear one by one. the people are not the only one counting the trees that have been fallen, the Moon does too. the mountains that heard the words and whispered of people, are exploited for things that are not useful when made either. and the cries of river can be heard every night. they once bring lives and now those lives are slowly decomposing just because the garbage never left their side and doesn't even bother to move, just trying to kill every spark in the water.

why do they still need to defend for the thing they called home. while those people in the power are making decisions for the safety and comfortable lives for themselves, and the very communities affected are the ones being silenced. those who demand justice are treated as though they are the enemies of justice itself. and with every unanswered question, the Moon remains in its place, watching, listening, and quietly weeping beneath its pale glow. what can it possibly do when all it has the power to offer is light to those living under the weight of injustice?

yet the Moon's greatest sorrow is not its own helplessness, but the sight of people calling for justice, only to be denied the time and opportunity to speak and be heard. the land that has sustained generations is being sold as though it were nothing more than fish displayed in a market.

and despite all this, they continue to stand their ground. for the land is not merely an inheritance or a source of livelihood. it is where their ancestors took their first step, where their childhood grow, and where their beliefs and traditions continue to flow.

on the following night, the Moon will rise once more. it will see the mountains, the trees, and the people who have yet to give up their fight for their homes and freedom. as it shines above them, perhaps sorrow will no longer be the only thing it feels. perhaps the feelings of hope might show itself in the scene.

for land may be stolen, trees may be felled, and voices may be silenced. but as long as there are people willing to stand up for their rights, the story the Moon has witnessed above their roof is far from over.